نقش ژنتیک در بوجود آمدن پوکی استخوان

پوکی استخوان یک بیماری مزمن استخوانی است که در آن بیماران دچار کاهش تراکم استخوانی می‌شوند. احتمال بوجود آمدن این عارضه در تمامی افراد وجود دارد، اما برخی عوامل از جمله ژنتیک ممکن است خطر ابتلا به آن را افزایش دهد. در ادامه به نقش ژنتیک در بوجود آمدن پوکی استخوان می‌پردازیم. در پوکی استخوان، جایگزین کمتری برای بافت استخوانی از بین رفته تولید می‌شود و به مرور زمان تراکم استخوان کاهش یافته و احتمال شکستگی استخوان‌ها افزایش می‌یابد.

دکتر میلاد حاجی آقا بزرگی با شماره نظام پزشکی 136349 به عنوان پزشک نمونه و بهترین جراح ارتوپدی در سال 1405 معرفی شدند و باید بدانید که ایشان در زمینه درمان پوکی استخوان تخصص داشته و مراجعین زیادی تاکنون داشتند که نتایج فوق العاده خوبی دریافت کردند. برای کسب اطلاعات بیشتر یکبار با ایشان ویزیت شوید، متوجه دانش و اطلاعات بالای ایشان خواهید شد که تاثیرگذار ترین درمان را برایتان پیش میگیرند و حتما راضی خواهید بود.

آیا پوکی استخوان ارثی است؟

تحقیقات انجام شده نشان می‌دهد که ژنتیک در پوکی استخوان نقش دارد. به طوری که اگر فردی سابقه خانوادگی این بیماری را داشته باشد، به احتمال زیاد به آن مبتلا می‌شود. علاوه بر این، مطالعات انجمن گسترده ژنوم نیز حاکی از این است که وجود ژن‌های خاصی در افراد می‌تواند نشان دهنده خطر ابتلا به پوکی استخوان باشد. به این ترتیب، برای پیش‌بینی خطر ابتلا به پوکی استخوان و شکستن آن در آینده می‌توان از غربالگری ژنتیکی به عنوان یک ابزار مفید استفاده کرد.

خوشبختانه محققان ژن‌های متعددی را شناسایی کرده‌اند که به تراکم و استحکام استخوان کمک می‌کنند و از جمله عوامل کلیدی در ایجاد پوکی استخوان محسوب می‌شوند. یکی از این موارد، تغییر ژن کد‌کننده گیرنده ویتامین دی است که در تنظیم جذب کلسیم و معدنی شدن استخوان نقش بسیار مهمی دارد و با کاهش تراکم مواد معدنی استخوان و افزایش خطر شکستگی مرتبط است. دیگری ژن COL1A1 است که به تولید یکی از اجزای اصلی استخوان که کلاژن نوع I نام دارد، کمک می‌کند و وجود تغییراتی در این ژن می‌تواند خطر پوکی استخوان را افزایش دهد. نکته قابل توجه این است که، داشتن این تغییرات ژنی لزوما به معنای ابتلا شدن فرد به پوکی استخوان نخواهد بود و عوامل دیگری مانند رژیم غذایی و ورزش نیز نقش بسیار مهمی در تعیین سلامت کلی استخوان دارد.

بیشتر بخوانید: استئوآرتریت در مقایسه با پوکی استخوان

پوکی استخوان از مادر به فرزند منتقل می‌شود؟

اگر مادر به پوکی استخوان مبتلا باشد، ممکن است فرزند او نسبت به فردی که سابقه خانوادگی ندارد، استعداد بیشتری برای کاهش تراکم استخوان و شکستگی داشته باشد. با این حال، این موضوع به این معنا نیست که پوکی استخوان به‌ صورت مستقیم و قطعی از مادر به فرزند منتقل می‌شود. در واقع، آنچه از خانواده به فرزند منتقل می‌شود بیشتر استعداد ژنتیکی است. علاوه بر ژن‌ها، عواملی مانند میزان فعالیت بدنی، دریافت کلسیم و ویتامین D، وزن بدن، مصرف سیگار، تغییرات هورمونی و افزایش سن نیز می‌توانند در سلامت استخوان‌ها تاثیر داشته باشند. به همین دلیل ممکن است دو نفر که مادرشان پوکی استخوان داشته است، در سال‌های بعد وضعیت استخوانی کاملا متفاوتی داشته باشند. داشتن سابقه پوکی استخوان در مادر یک عامل خطر محسوب می‌شود، نه یک تشخیص قطعی برای فرزند.

آیا پوکی استخوان از پدر به فرزند منتقل می‌شود؟

سابقه پوکی استخوان در پدر احتمال ابتلا به پوکی استخوان و شکستگی‌های ناشی از ضعف استخوان را در فرزند افزایش می‌دهد اما این موضوع به معنای انتقال قطعی بیماری از پدر به فرزند نیست. پوکی استخوان برخلاف برخی بیماری‌های ژنتیکی، معمولا با یک ژن مشخص و به شکل مستقیم از والد به فرزند منتقل نمی‌شود. ژنتیک در کنار عوامل دیگر بر سلامت استخوان ها نقش دارد. اگر در خانواده سابقه پوکی استخوان یا شکستگی لگن وجود دارد، بهتر است این سابقه را هنگام مراجعه به پزشک مطرح کنید. پزشک با توجه به سن، جنسیت، سابقه شکستگی، داروهای مصرفی، بیماری‌های زمینه‌ای و سایر عوامل خطر مشخص می‌کند که آیا فرد به بررسی بیشتر، از جمله سنجش تراکم استخوان، نیاز دارد یا خیر.

ژن LRP5 چه نقشی در پوکی استخوان دارد؟

ژن LRP5 یکی از ژن‌های مهم در تنظیم تراکم و استحکام استخوان‌هاست. این ژن دستور ساخت پروتئینی را می‌دهد که در انتقال پیام‌های سلولی مرتبط با تشکیل و حفظ بافت استخوان نقش دارد. به همین دلیل، تغییرات ژنتیکی در LRP5 می‌توانند بر میزان تراکم استخوان و احتمال بروز برخی بیماری‌های استخوانی تأثیر بگذارند. برای درک بهتر نقش این ژن، باید بدانیم که استخوان‌ها بافت‌هایی زنده هستند و در طول زندگی دائماً بازسازی می‌شوند. در این فرایند، سلول‌های استخوان‌ساز به تشکیل بافت جدید کمک می‌کنند و سلول‌های دیگری نیز در تجزیه و جایگزینی بافت قدیمی نقش دارند. ژن LRP5 در تنظیم مسیر پیام‌رسانی Wnt مشارکت دارد؛ مسیری که برای فعالیت طبیعی سلول‌های استخوان‌ساز و حفظ توده استخوانی اهمیت دارد. اگر عملکرد این مسیر به دلیل برخی تغییرات ژنتیکی مختل شود، ممکن است تشکیل استخوان به‌درستی انجام نشود و تراکم استخوان کاهش پیدا کند.

ژن COL1A1 با پوکی استخوان ارتباط دارد؟

این ژن دستور ساخت بخشی از کلاژن نوع یک را بر عهده دارد. کلاژنی که یکی از اجزای اصلی ساختار استخوان است و به استحکام بافت استخوانی کمک می‌کند. باید بین جهش‌های بیماری‌زا در COL1A1 و تغییرات ژنتیکی شایع تفاوت قائل شد. برخی جهش‌های مهم این ژن با بیماری استخوانی ارثی به نام استئوژنز ایمپرفکتا یا بیماری استخوان شکننده ارتباط دارند. در این بیماری، اختلال در تولید یا ساخت کلاژن نوع یک می‌تواند استخوان‌ها را بسیار شکننده کند و باعث شکستگی‌های مکرر شود.

از طرف دیگر، بعضی تغییرات شایع در COL1A1 نیز با افزایش احتمال تراکم پایین استخوان و پوکی استخوان ارتباط نشان داده‌اند. این تغییرات به‌ تنهایی باعث ایجاد پوکی استخوان نمی‌شوند، بلکه یکی از چندین عامل ژنتیکی موثر بر خطر ابتلا محسوب می‌شوند. بنابراین، وجود یک تغییر در COL1A1 به معنی ابتلای قطعی فرد به پوکی استخوان نیست.

ژن گیرنده ویتامین D چه تأثیری بر تراکم استخوان دارد؟

ژن گیرنده ویتامین D یا VDR یکی از ژن‌هایی است که در نحوه پاسخ بدن به ویتامین D نقش دارد. پروتئین حاصل از این ژن، یعنی گیرنده ویتامین D، به فرم فعال ویتامین D متصل می‌شود و به تنظیم فعالیت ژن‌هایی کمک می‌کند که در جذب و تنظیم کلسیم و فسفات نقش دارند. پژوهشگران بررسی کرده‌اند که آیا تفاوت‌های ژنتیکی در ژن VDR می‌توانند با تراکم مواد معدنی استخوان (BMD) و خطر پوکی استخوان ارتباط داشته باشند یا خیر. برخی مطالعات چنین ارتباطی را گزارش کرده‌اند، اما نتایج در جمعیت‌های مختلف کاملا یکسان نیست. به بیان ساده، یک واریانت خاص در ژن VDR را نمی‌توان به‌ تنهایی علت پوکی استخوان دانست و موارد دیگر هم در این زمینه موثر هستند.

برخی جهش‌های بیماری‌زای VDR می‌توانند باعث بیماری نادر راشیتیسم وابسته به ویتامین D نوع ۲A شوند. در این بیماری، گیرنده ویتامین D به‌درستی عمل نمی‌کند و در نتیجه بدن نمی‌تواند پاسخ طبیعی به ویتامین D فعال داشته باشد؛ این اختلال می‌تواند باعث کاهش کلسیم و فسفات و در نهایت ضعف و نرمی استخوان‌ها شود.

عوامل خطر ابتلا به پوکی استخوان

پوکی استخوان یک بیماری چند عاملی است، یعنی ترکیبی از علل و عوامل خطر می‌تواند در بوجود آمدن آن نقش داشته باشد. برخی از رایج‌ترین این علل و عوامل عبارت است از:

سن

با افزایش سن، توده استخوانی به طور طبیعی کاهش یافته و احتمال از دست دادن استخوان و شکستگی آن افزایش می‌یابد. متاسفانه این خطر در افراد یائسه بسیار زیاد است.

جنسیت

زنان به طور طبیعی توده استخوانی کم‌تری نسبت به مردان دارند و با کاهش قابل توجه سطح استروژن در دوران یائسگی آن‌ها خطر ابتلا به پوکی استخوان افزایش می‌یابد.

عدم تعادل هورمونی

سطوح پایین استروژن در زنان و سطوح پایین تستوسترون در مردان می‌تواند به تحلیل استخوان‌ها کمک کند و خطر ابتلا به پوکی استخوان را افزایش دهد.

عدم مصرف کلسیم و ویتامین دی به اندازه کافی

عدم دریافت کافی کلسیم و ویتامین دی که برای سلامت استخوان‌ها ضروری می‌باشد، می‌تواند منجر به کاهش تراکم استخوان و افزایش خطر پوکی استخوان شود.

سبک زندگی کم تحرک

فعالیت‌های بدنی به تحریک استخوان‌سازی و تقویت بافت استخوانی کمک می‌کند و فقدان ورزش‌های منظم مانند پیاده روی ممکن است خطر ابتلا به پوکی استخوان را افزایش دهد.

سیگار کشیدن

سیگار کشیدن سطح استروژن زنان را کاهش می‌دهد، بر جذب کلسیم تاثیر می‌گذارد و تشکیل استخوان را دچار اختلال می‌کند.

برخی شرایط پزشکی و دارویی

برخی شرایط پزشکی از جمله آرتریت روماتوئید، سلیاک، التهاب روده و اختلالات هورمونی و استفاده طولانی مدت از برخی دارو‌ها مانند کورتیکواستروئید‌ها می‌توانند بر تراکم استخوان تاثیر بگذارند و منجر به پوکی استخوان شوند.

علائم پوکی استخوان

پیشرفت پوکی استخوان معمولا با علائم قابل توجهی همراه نیست و تا زمانی که شکستگی رخ ندهد، علائم مشخصی ندارد. به عنوان مثال علائم شکستگی ستون فقرات ناشی از پوکی استخوان عبارت است از:

• کمردرد شدید
• کوتاه شدن قد
• ناهنجاری‌هایی مانند خمیدگی ستون فقرات

احتمال داره پوکی استخوان از کودکی وجود داشته باشد؟

پوکی استخوان در کودکان و نوجوانان بسیار uncommon و نادر است. برخی اختلالات ژنتیکی مانند استئوژنز ایمپرفکتا و بعضی انواع پوکی استخوان اولیه نوجوانان می‌توانند از سنین پایین باعث افزایش شکنندگی استخوان شوند. در برخی از این بیماری‌ها تغییرات ژنتیکی در ژن‌هایی مانند COL1A1، COL1A2 یا LRP5 نقش دارند. البته وجود یک عامل ژنتیکی با پوکی استخوان معمول در سنین بزرگسالی یکسان نیست و نباید این دو وضعیت را با یکدیگر اشتباه گرفت.

نحوه تشخیص پوکی استخوان

تشخیص پوکی استخوان معمولا با استفاده از آزمایش تراکم استخوان یا BMD صورت می‌گیرد. در این آزمایش که از دستگاه جذب سنجی اشعه ایکس با انرژی دوگانه DEXA استفاده می‌شود، پزشک متخصص نتایج را با یک بزرگسال 30 سال مقایسه می‌کند. آزمایش تراکم استخوان برای تعیین میزان پوکی استخوان از یک T-score در برابر انحراف استاندارد استفاده می‌کند. T-score -2.5 یا کم‌تر نشان دهنده پوکی استخوان است، در حالی که T-score بین 1- تا 2.5- نشان دهنده استئوپنی است که پیش از پوکی استخوان ایجاد می‌شود.

آزمایش ژنتیک برای تشخیص پوکی استخوان وجود دارد؟

آزمایش‌های ژنتیکی برای شناسایی برخی علل ارثیِ کاهش تراکم و شکنندگی استخوان وجود دارند اما این آزمایش‌ ها برای همه افرادی که به پوکی استخوان مبتلا هستند به‌ صورت روتین انجام نمی‌شوند. آزمایش ژنتیک بیشتر زمانی اهمیت پیدا می‌کند که پزشک به یک نوع ارثی یا تک‌ ژنیِ پوکی استخوان و شکنندگی استخوان مشکوک باشد. به عنوان مثال پوکی استخوان در سنین غیرمعمول احتمال وجود یک اختلال ژنتیکی را مطرح میکند. از جمله ژن‌هایی که در برخی بیماری‌های ارثی مرتبط با کاهش توده استخوانی و شکنندگی استخوان اهمیت دارند می‌توان به COL1A1، COL1A2، LRP5، WNT1، PLS3 و ALPL اشاره کرد. تفسیر نتیجه آزمایش ژنتیک باید در کنار علائم، سابقه خانوادگی، سابقه شکستگی و سایر یافته‌ های پزشکی انجام شود.

روش‌های درمانی مورد استفاده برای پوکی استخوان

درمان اولیه پوکی استخوان معمولا با هدف جلوگیری از شکستگی، تسکین درد و بهبود سلامت کلی استخوان صورت می‌گیرد. روش‌های درمانی که برای هر فرد مبتلا به پوکی استخوان تعیین می‌شود با روش‌های درمانی مشخص شده برای افراد دیگر متفاوت است، زیرا پزشک متخصص برنامه‌های درمانی هر بیمار را متناسب با شرایط آن بیمار تعیین می‌کند.

روش‌های درمانی که برای درمان پوکی استخوان مورد استفاده قرار می‌گیرد، ترکیبی از توصیه‌های سبک زندگی مانند انجام یکسری تمرینات، رژیم غذایی متعادل و افزایش مصرف کلسیم و ویتامین دی و یکسری دارو‌های خاص است که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• بیس فسفونات‌ها که از دست دادن تراکم استخوان را کند می‌کنند.
• درمان مرتبط با استروژن که با تقلید این هورمون موجب بهبود تراکم استخوان به ویژه در زنان یائسه می‌شود.
• آنالوگ‌های هورمون پاراتیروئید که با دادن یک شکل مصنوعی از هورمون پاراتیروئید به فرد بیمار موجب تنظیم توزیع کلسیم در بدن می‌شود.

نحوه پیشگیری از پوکی استخوان

اقدامات متعددی وجود دارد که با انجام آن‌ها می‌توان از پوکی استخوان پیشگیری کرد. شناخته شده‌ترین این اقدامات عبارت است از:

• دریافت میزان مناسبی از کلسیم، ویتامین دی و پروتئین به صورت روزانه
• افزایش فعالیت‌های بدنی مانند فعالیت‌های تحمل وزن از جمله پیاده روی و رقصیدن و تمرینات قدرتی
• ترک سیگار
• کاهش مصرف الکل یا محدود کردن آن

جمع بندی

ژنتیک در ایجاد پوکی استخوان نقش دارد و این شامل تغییرات در ژن‌هایی است که موجب سلامت استخوان‌ها می‌شوند. مشکلات مربوط به این ژن‌ها می‌تواند بر تراکم استخوان‌ها تاثیر بگذارد و احتمال خطر شکستگی‌های ناگهانی را افزایش دهد. پوکی استخوان عارضه‌ای چند عاملی است و بسیاری از عوامل می‌توانند در احتمال ابتلا به این عارضه نقش داشته باشند.

منبع: medicalnewstoday